U bevindt zich hier: Lijst stappen Stap 30  

STAP 30

Hoofdaccent: Voorzetsels met genitief

 

Indien u nog geen Duits spreekt of nog niet redelijk foutloos kan schrijven, is het aangewezen te starten met de inleidende algemene informatie en de eerste stap.

"Statt Schnee... (zonder "-s"-uitgang (!))"
[ʃthat ʃne:]

De grootste groep voorzetsels is deze, waarbij het voorzetsel gevolgd wordt door de genitief. Daartoe horen: abseits, abzüglich, angesichts, anhand, anstatt, anstelle, außerhalb, beiderseits, diesseits, einschließlich, halber, hinsichtlich, infolge, inmitten, innerhalb, jenseits, kraft, mangels, oberhalb, statt, trotz, unbeschadet, ungeachtet, unterhalb, unweit, während, wegen, zugunsten, zuungunsten, zuzüglich. In de loop van deze stap zal wel wat licht komen in deze lange saaie reeks...

SPRAAKKUNST

substantief:   is de naam die gegeven wordt aan een object (bv.: mens, voorwerp) of een niet materieel iets (bv.: gevoelens). Men noemt dit ook een zelfstandig naamwoord.

onderwerp:   veelal de persoon of voorwerp die/dat iets doet in de zin, of waarvan een eigenschap vermeld wordt. Staat in de naamval nominatief.

lijdend voorwerp:   de persoon of het voorwerp waarop de handeling in de zin uitgevoerd wordt. Staat in de naamval accusatief.

meewerkend voorwerp:   de persoon of het voorwerp die met het werkwoord meewerkt. Staat veelal in de datief of anders gekoppeld aan een voorzetsel.

voorzetsel:   een woord dat een bepaalde betrekking weergeeft tussen twee substantieven, of tussen een werkwoord en een substantief.

lidwoord:   een woord dat aan een persoon of een voorwerp voorafgaat en er "lid" van geworden is.

adjectief:   is een woord dat een substantief karakteriseert, er een eigenschap van weergeeft. Het staat bij een substantief. Men noemt het ook een bijvoeglijk naamwoord.

predicatief:   is een adjectief dat een gelijkstelling weergeeft en gekoppeld is aan de werkwoorden "sein, werden, bleiben". Het wordt nooit verbogen.

naamval:    de verandering in een woord (verbuiging) die bepaalt welke woordsoort (bv.: onderwerp, lijdend voorwerp) het woord in de zin is. Belangrijk in het Duits!

verbuigen:    is het aanpassen van het woord aan de noodzakelijke naamval. Een tussenwerpsel of een bijwoord worden nooit verbogen.

nominatief:    is de naamval die bepaalt welke persoon of welk voorwerp het "onderwerp" van de zin is.

genitief:    is de naamval die het bezit van of de afhankelijkheid tegenover een betrokken substantief uitdrukt. Deze naamval wordt ook gebruikt na heel wat voorzetsels.

datief:    is de naamval die bepaalt welke persoon of welk voorwerp het "meewerkend voorwerp" van de zin is, of die verbonden is aan een bepaald voorzetsel.

accusatief:    is de naamval die bepaalt - onder andere - welke persoon of welk voorwerp het "lijdend voorwerp" van de zin is.

voornaamwoord:    woord dat een persoon aanduidt zonder hem of haar expliciet te noemen. "Hem" en "haar", "ik", "jij", "hij", "zij" en zo meer zijn bijvoorbeeld voornaamwoorden.

bijwoord:    is een woord dat een adjectief of een werkwoord nader kan bepalen. Het wordt nooit verbogen en kan uit de zin weggelaten worden, zonder dat de zinsconstructie in gevaar komt.

werkwoord:    is een woord dat de actie of de werking van de zin uitvoert.

vervoegen:    is het aanpassen van een werkwoord aan de persoon, aan de hoeveelheid personen, aan de tijd en aan meer.

deelwoord (Partizip):    is het woord dat deelt in de eigenschappen van meerdere woordsoorten, zoals werkwoorden, adjectieven en substantieven.

 

Bij deze voorzetsels kan men volgende groepen onderscheiden:

Daartoe horen alle voorzetsels die een "-s"-uitgang hebben: abseits, angesichts, beiderseits, diesseits, jenseits, mangels.
Daartoe horen ook alle voorzetsels die eindigen op "-halb": außerhalb, innerhalb, oberhalb, unterhalb + halber.
Daartoe horen ook alle voorzetsels die eindigen op "-lich": abzüglich, einschließlich, hinsichtlich, vorbehaltlich, zuzüglich.
Daartoe horen ook alle voorzetsels die lijken op een voltooid deelwoord: unbeschadet, ungeachtet.
En tenslotte de voorzetsels: anhand, anstatt, statt, aufgrund, infolge, inmitten, kraft, trotz, während, wegen, zugunsten, zuungunsten.

Opmerking: Buiten deze reeds genoemde reeksen zijn er nog een aantal voorzetsels die gevolgd worden door een genitief. Het gaat hierbij om verouderde voorzetsels of voorzetsels die alleen in de ambtelijke taal voorkomen. U mag deze dan ook meteen al best vergeten: ausgangs, eingangs, mittels, seitens, vorbehaltlich, zwecks, betreffs, bezüglich, namens.

 

Genitief? Ja, maar toch soms datief.

Het verrassende aan al deze voorzetsels met genitief is, dat zij soms door een datief kunnen gevolgd worden in plaats van een genitief. Hoezo? Wel...

Wellicht weet u nog dat de genitief enkelvoud van substantieven gevormd wordt door de uitgangen:

Uitgang "-(e)s" voor mannelijke en onzijdige substantieven zoals bv.: des Vaters, des Hauses

Uitgang "-en" voor de meeste (niet alle) mannelijke diernamen en vele (niet alle!) mannelijke substantieven die een eigenschap of een beroep van een persoon weergeven en niet eindigen op "-er", zoals bv.: des Bären, des Laboranten

Vrouwelijke substantieven hebben geen uitgang in de genitief zoals bv.: der Schwester, der Tür behalve sommige grote uitzonderingen die kunnen voorkomen zonder lidwoord in de genitief zoals Mutters, Tantes

Zeer belangrijk om te weten in het kader van hetgeen in deze stap zal volgen: in het meervoud is de naamvalsuitgang genitief van alle substantieven gelijk aan deze van de nominatief meervoud of van de accusatief meervoud. Alleen de datief meervoud is verschillend indien het gaat om substantieven die een genitiefvorm eindigend op "-s" hebben in het enkelvoud.

Tenslotte twee belangrijke begrippen ter herinnering: de verbuiging van mannelijke en onzijdige substantieven die een genitiefsvorm hebben eindigend op "-s", noemen we de STERKE VERBUIGING. De verbuiging van mannelijke substantieven die een genitiefsvorm hebben eindigend op "-en", noemen we de ZWAKKE VERBUIGING.

 

Eerste mogelijkheid voor een datief in plaats van genitief bij deze voorzetsels.

Indien een voorzetsel dat normalerwijze gevolgd wordt door een genitief, gevolgd wordt door een alleenstaand substantief in het meervoud (aldus zonder lidwoord en zonder adjectief) en het daarbij gaat om een sterke verbuiging, dan gebruikt men de datief(!) meervoud in plaats van de genitief meervoud. Reden daarvoor: indien het enigszins mogelijk is, probeert men bij substantieven die een voorzetsel volgen steeds een duidelijk onderscheid te maken in de naamvalsuitgang. Maar gezien dit in het meervoud slechts mogelijk is met de datief, gebruikt men dan ook deze naamval in de plaats van de normale genitief. Tja, bij substantieven met zwakke verbuiging is dergelijk onderscheid nooit te maken, gezien daarbij alle naamvalsuitgangen in het meervoud gelijk zijn aan elkaar. Ziet u dan ook waarom deze verandering in een datief slechts toegelaten is, indien het gaat om een "alleenstaand" substantief? Is het substantief begeleid door een lidwoord en/of een adjectief, dan onderscheidt de genitief zich zeer duidelijk door een eigen naamvalsuitgang van dit lidwoord of adjectief. Voorbeelden van datief i.p.v. genitief:

abseits Wegen [apzaits ve:gn]

anstatt Eiern [anʃthat aiərn]

mangels Beweisen [maŋəls bəvaizn]

 

Tweede mogelijkheid voor een datief in plaats van genitief bij deze voorzetsels.

Soms komt het bij deze voorzetsels voor dat er twee substantieven op volgen, waarbij het ene substantief verwijst naar het andere zoals bv. in de zin: "Aan de hand van Heinrich Heines laatste boek...". Dit zou in het Duits kunnen worden: "anhand Heinrich Heines letztes Buches". Ziet u het al? Hier volgen de "-s"-uitgangen elkaar naar hartelust op. Het is een teveel van het goede, niet? Daarom: indien twee sterke verbuigingen enkelvoud van subatantieven (uitgangen "-s") op ekaar volgen gelden de volgende twee regels:
Ten eerste: indien het substantief dat verwijst naar het andere substantief daaraan voorafgaat, dan zet men dat andere substantief in de datief enkelvoud!
Ten tweede: vreemd genoeg is deze 'manipulatie' niet toegelaten, indien het substantief dat verwijst naar het andere substantief, daarop volgt.

Voorbeelden van de eerste regel:

"anhand Heinrich Heines letztem Buch" [anhant hainrɪç hainəs lɛtstm bu:x]

jenseits seines Freundes schönem Garten [je:nzaits zainəs froindəs ʃønəm gartn]

während des Politikers langem Vortrag [vɛ:rənt dɛs pholi:thɪrs laŋm fo:ɐtra:k]

Voorbeelden van de tweede regel:

"anhand des letzten Buchs des Heinrich Heines" [anhant dɛs lɛtstn bu:xs dɛs hainrɪç hainəs]

jenseits des schönen Gartens seines Freundes [je:nzaits dɛs ʃønən gartns zainəs froindəs]

während des langen Vortrags des Politikers [vɛ:rənt dɛs laŋn fo:ɐtra:ks dɛs pholi:thɪrs]

 

Andere mogelijkheden voor een datief in plaats van genitief bij deze voorzetsels.

Er zijn twee bijkomende voorzetsels die gevolgd worden door een genitief, maar die evenzeer gevolgd mogen worden door een datief in alle omstandigheden. Dit zijn de uitzonderingen dank, laut. Voorbeelden:

"Dank dem Computer sind wir alle Weltbürger geworden." [daŋk de:m khompjuthɐ zint vi:r alə vɛltbyrgɐ gəvordn]

Dank des Computers sind wir alle Weltbürger geworden. [daŋk dɛs khompjuthərs zint vi:r alə vɛltbyrgɐ gəvordn]

Laut einem ärtzlichen Gutachten darf er bald nach Hause. [laut ainəm ɛ:ɐtslɪçn gu:taxn darf e:ɐ balt na:x hauzə]

Laut eines ärtzlichen Gutachtens darf er bald nach Hause. [laut ainəs ɛ:ɐtslɪçn gu:taxns darf e:ɐ balt na:x hauzə]

De hierboven gestelde regel, dat de genitief vervangen kan worden door een datief, indien twee substantieven op het voorzetsel volgen en daarbij het ene substantief verwijst naar het andere, en bovendien dat ene substantief voorafgaat aan het andere, is per uitzondering ook toegelaten, indien het ene substantief volgt op het andere bij de voorzetsels anstatt, statt, trotz. Voorbeelden van deze uitzondering:

"anstatt seines Freundes klugem Plan" [ansthat zainəs froindəs klu:gm pla:n]

En evenzeer: "anstatt dem klugen Plan seines Freundes" [ansthat de:m klu:gn pla:n zainəs froindəs]

trotz Vaters lautem Rufen [trots fa:thərs lauthm ru:fn]

En evenzeer: trotz dem lauten Rufen seines Vaters [trots de:m lauthn ru:fn zainəs fa:thərs]

De twee voorzetsels zugunsten, zuungunsten bepalen een datief in plaats van een genitief in alle omstandigheden, als zij na het substantief geplaatst worden. Voorbeelden:

"seinem Freund zugunsten" [zainəm froint tsu:gunsthn]

Seinem Nachbar zuungunsten [zainəm naxba:ɐ tsu:ungunsthn]

 

Speciale gevallen.

Uitzonderlijk laat men de naamvalsuitgang "-s" gewoon wegvallen, indien een substantief met sterke verbuiging (uitgang "-s" in de genitief) in het enkelvoud volgt op voorzetsels met een genitief. Voorbeelden:

"statt Schnee" [ʃthat ʃne:]

wegen Urlaub [ve:gn u:ɐlaup]

infolge Regen [infolgə re:gn]

einschließlich Porto" [ainʃli:slɪç phortho]

Deze voorzetsels met genitief kunnen 'vernederd' worden tot een gewoon bijwoord, indien zij gevolgd worden door het voorzetsel von. Het daaropvolgende substantief staat dan ook in de datief, eigen aan het voorzetsel von. Voorbeelden:

"Innerhalb von vier Jahren" [inɐhalp fon fi:ɐ ja:rən]

Unweit von dem Dorf [unvait fon de:m dorf]

anstelle von Fleisch [anʃthɛlə fon flaiʃ]

Indien het voorzetsel wegen slaat op een persoonlijk voornaamwoord zoals in het Nederlandse "wegens hem", maakt men in het Duits een speciale aangeschreven constructie uit een bezittelijk voornaamwoord en het voorzetsel. Voorbeelden:

"meinetwegen [mainətve:gn]

En zo ook: "deinetwegen, seinetwegen, ihretwegen, unsretwegen , euretwegen, ihretwegen]

Tenslotte is het goed te weten, dat het voorzetsel trotz vroeger (nu niet meer) gevolgd werd door een datief in alle omstandigheden. Dat is voorbijgestreefd, maar er resten toch nog enkele vaste uitdrukkingen uit die tijd: trotz allem, trotzdem, trotz alledem.

 

Einde eerste deel van deze cursus Duits

Hiermee eindigt de lange reeks stappen in het eerste gedeelte van deze cursus Duits. In dat eerste deel werden deels de vervoeging van werkwoorden en volledig de verbuiging van substantieven, adjectieven, lidwoorden en voornaamwoorden doorgenomen. U mag zich nu terecht specialist verbuiging noemen! Een juiste naamval gebruiken is voor u geen obstakel meer. Wil u nog meer weten, dan kan u steeds terecht in de Taalhulp Duits. En voor het overige is het nu zaak om alles wat geleerd is, in te oefenen om ervaring op te doen. Dat kan u het best van al door lieratuur. Het lezen van Duitse hedendaagse literatuur van de hoogste plank kan van u een geroutineerde in het Duits maken. Hier alvast een paar titels van romans die een weerspiegeling zijn van de hedendaagse Duitse literatuur en te koop zijn in elke goede boekhandel waar ook in België of Nederland:

"Nicht alle waren Mörder" van Michael Degen, Ullstein uitgeverij, ISBN: 3-548-36415-2 (over het leven van een jonge joodse knaap tijdens de Tweede Wereldoorlog).

"Die Steinflut" van Franz Hohler, dtv-uitgeverij, ISBN: 3-423-12735-x (over de gevoelens en belevenissen van een jong Zwitsers meisje tijdens een natuurramp. Het boek bevat enkele typische Zwitserse uitdrukkingen, die u zeker zal kunnen onderscheiden van het gewone Duits.)

"Deutschstunde" van Siegfried Lenz, dtv-uitgevrij, ISBN: 3-423-00944-6 (over de gevoelens van een jonge delinquent. Het is een zeer omlijvige roman, maar meer dan de moeite waard).

"Der Ruf des Muschelhorns" van Zoë Jenny, btb-uitgeverij, ISBN: 3-442-72692-1 (over een jonge vrouw aan de rand van het volwassen worden in een turbulente samenleving).

 

Het tweede gedeelte van deze cursus Duits zal gestart worden met bijwoorden en de vervoeging van werkwoorden in de aanvoegende wijs ter voorbereiding van een belangrijk aspect in elke taal: samenstelling van zinnen met voegwoorden. In stap 31 komen de bijwoorden aan bod.

 

 
Lijst van alle stappen



 

Verantwoordelijkheid: Sebastian Norbert Hope, Niedersachsen, Deutschland (zie contact).