U bevindt zich hier: Lijst stappen Stap 23  

STAP 23

Hoofdaccent: Voorzetsels "vor" en "für"

Indien u nog geen Duits spreekt of nog niet redelijk foutloos kan schrijven, is het aangewezen te starten met de inleidende algemene informatie en de eerste stap.

"Sie weinten vor Freude."
[zi: vainthn fo:ɐ froidə]

Na het bestuderen van de voorzetsels an, auf uit de twee vorige stappen, zal het u wellicht al wat vlotter gaan om een onderscheid te maken tussen het gebruik van de accusatief (voor bewegingen in de richting van) en de datief (voor plaatsaanduidingen). Indien niet, is het toch sterk aangeraden om de vorige twee stappen te herlezen. In deze stap 23 behandelen wij het voorzetsel vor [fo:ɐ], dat eveneens gevolgd kan worden door een accusatief of een datief, alsook het voorzetsel für [fy:ɐ], dat steeds en altijd gevolgd wordt door een accusatief. Beide voorzetsels worden meestal gebruikt daar, waar een Nederlandstalige het voorzetsel "voor" gebruikt. Daarmee is de vraag reeds gesteld: wanneer gebruikt men vor en wanneer für? Pas op: het wordt niet steeds eenvoudig in deze stap.

SPRAAKKUNST

substantief:   is de naam die gegeven wordt aan een object (bv.: mens, voorwerp) of een niet materieel iets (bv.: gevoelens). Men noemt dit ook een zelfstandig naamwoord.

onderwerp:   veelal de persoon of voorwerp die/dat iets doet in de zin, of waarvan een eigenschap vermeld wordt. Staat in de naamval nominatief.

lijdend voorwerp:   de persoon of het voorwerp waarop de handeling in de zin uitgevoerd wordt. Staat in de naamval accusatief.

meewerkend voorwerp:   de persoon of het voorwerp die met het werkwoord meewerkt. Staat veelal in de datief of anders gekoppeld aan een voorzetsel.

voorzetsel:   een woord dat een bepaalde betrekking weergeeft tussen twee substantieven, of tussen een werkwoord en een substantief.

lidwoord:   een woord dat aan een persoon of een voorwerp voorafgaat en er "lid" van geworden is.

adjectief:   is een woord dat een substantief karakteriseert, er een eigenschap van weergeeft. Het staat bij een substantief. Men noemt het ook een bijvoeglijk naamwoord.

predicatief:   is een adjectief dat een gelijkstelling weergeeft en gekoppeld is aan de werkwoorden "sein, werden, bleiben". Het wordt nooit verbogen.

naamval:    de verandering in een woord (verbuiging) die bepaalt welke woordsoort (bv.: onderwerp, lijdend voorwerp) het woord in de zin is. Belangrijk in het Duits!

verbuigen:    is het aanpassen van het woord aan de noodzakelijke naamval. Een tussenwerpsel of een bijwoord worden nooit verbogen.

nominatief:    is de naamval die bepaalt welke persoon of welk voorwerp het "onderwerp" van de zin is.

genitief:    is de naamval die het bezit van of de afhankelijkheid tegenover een betrokken substantief uitdrukt. Deze naamval wordt ook gebruikt na heel wat voorzetsels.

datief:    is de naamval die bepaalt welke persoon of welk voorwerp het "meewerkend voorwerp" van de zin is, of die verbonden is aan een bepaald voorzetsel.

accusatief:    is de naamval die bepaalt - onder andere - welke persoon of welk voorwerp het "lijdend voorwerp" van de zin is.

voornaamwoord:    woord dat een persoon aanduidt zonder hem of haar expliciet te noemen. "Hem" en "haar", "ik", "jij", "hij", "zij" en zo meer zijn bijvoorbeeld voornaamwoorden.

bijwoord:    is een woord dat een adjectief of een werkwoord nader kan bepalen. Het wordt nooit verbogen en kan uit de zin weggelaten worden, zonder dat de zinsconstructie in gevaar komt.

werkwoord:    is een woord dat de actie of de werking van de zin uitvoert.

vervoegen:    is het aanpassen van een werkwoord aan de persoon, aan de hoeveelheid personen, aan de tijd en aan meer.

deelwoord (Partizip):    is het woord dat deelt in de eigenschappen van meerdere woordsoorten, zoals werkwoorden, adjectieven en substantieven.

 

Bewegingen in de richting naar

Wil men een richtingaanduiding uitdrukken in de richting van de voorzijde van iets of iemand, dan gebruikt men altijd het voorzetsel vor. Met welke naamval? Inderdaad... de accusatief. Dit is trouwens de enige mogelijkheid waarbij dit voorzetsel gevolgd wordt door de accusatief. Voorbeelden:

Setz dich bitte vor mich! [zɛts dɪç bɪthə fo:ɐ mɪç]

Er stellt sich immer vor die Tür. [e:ɐ ʃthɛlt zɪç ɪmɐ fo:ɐ di: thy:ɐ]

Sie legt ihre Computermaus vor den Bildschirm. [zi: le:kt i:rə khompju:thɐmaus fo:ɐ de:n bɪltʃɪrm]

Die USA stellten Rusland vor ein Ultimatum. [di: u:ɛsa: ʃthɛlthn ruslant fo:ɐ ain ulthimathum] (Dit is een beweging in de richting van de tijd tot net voor een ultimatum, dus accusatief)

Opmerking: Het voorzetsel für wordt nooit gebruikt om een richting naar iets of iemand uit te drukken. Hoewel... dit voorzetsel wordt vaak gebruikt om een streefdoel aan te geven (zie lager in deze stap). Die toepassing van het voorzetsel für kan echter wel beschouwd worden als een beweging van de geest of van de gedachten in de richting van dat streefdoel.

 

Plaatsaanduiding

Wil men de plaats aanduiden waar zich iets of iemand voor iets anders of iemand anders bevindt, dan gebruikt men steeds het voorzetsel vor. Met welke naamval? Inderdaad... de datief. Voorbeelden:

Sie wartet vor dem Eingang. [zi: varthət fo:ɐ de:m aingaŋ]

Biegen Sie zwei Kilometer vor der Stadt rechts ab! [bi;gn zi: tsvai khilome:thɐ fo:ɐ de:ɐ ʃthat rɛçts ap] (hier gaat het om een beweging, maar het voorzetsel wordt niet gebruikt om de richting van de beweging weer te geven, wel de plaats waar men zich beweegt, dus datief)

Vielleicht liegt das Wörterbuch momentan vor Ihnen. [fi:laiçt li:kt das vœrthɐbu:x momɛntha:n fo:ɐ i:nən]

Plötzlich stand er vor mir. [plœtslɪç ʃthant e:ɐ fo:ɐ mɪ:ɐ]

Er ist Sieger vor dem Weltmeister, der zweiter wurde. [e:ɐ ɪst zi:gɐ fo:ɐ de:m veltmaisthɐ de:ɐ tsvaitɐ vurdə] (Hier gaat het alweer om een beweging, maar de aankomst van de winnaar wordt gezien in relatie tot de tweede. De wereldkampioen nam de tweede plaats in, wat een plaatsaanduiding is, dus datief.)

Er erklärte vor vielen Zuschauern, dass... [e:ɐ ɛɐklɛ:rthə for fi:ln tsu:ʃaurn das]

Opmerking: Het voorzetsel für wordt nooit gebruikt om een plaatsbepaling uit te drukken.

Opmerking: Zoals in het laatste voorbeeld wordt het voorzetsel vor voor plaatsaanduidingen vaak gebruikt daar, waar een Nederlandstalige het voorzetsel "tegenover" zou gebruiken zoals in "tegenover vele toeschouwers.." Maar men mag ook steeds het Duitse voorzetsel gegenüber met datief daartoe gebruiken (zie latere stappen).

Opmerking: Het woord Zuschauer is een uitzonderlijk geval, waarbij het werkwoord schauen in het Hochdeutsch in een ander woord gebruikt wordt. Dit werkwoord is Zuid-Duits en wordt in het Hochdeutsch sehen. In dit verband is het ook goed te weten, dat "tot ziens" in het Hochdeutsch auf Wiedersehen klinkt, terwijl het in het Zuid-Duits auf Wiederschauen wordt.

Uitspraak: Het woord Kilometer heeft een ander woordaccent dan in het Nederlands,waar men "kilometer" zegt.

 

Oorzaak van iets

Wil men de beweegreden of oorzaak voor een handeling of voor een toestand weergeven, dan gebruikt men het voorzetsel für. Dit voorzetsel wordt altijd met de accusatief gebruikt, altijd en in alle mogelijke betekenissen ervan. Maar... wil men de oorzaak voor een lichaamsuiting vanuit een bepaald gevoelen weergeven, dan gebruikt men het voorzetsel vor met datief en steeds zonder een lidwoord. Dat wordt uitkijken! Voorbeelden:

Er entschuldigte sich für seine Fehler. [e:ɐ entʃuldigte zɪç fy:ɐ zainə fe:lɐ]

Sie hat für ihren Glauben gelitten. [zi: hat fy:ɐ i:rən glaubn gəlithn]

Für diese Tat wurde er verurteilt. [fy:ɐ di:zə tha:t vurdə e:ɐ fɛɐuɐthailt]

 

Maar...

Sie weinten vor Freude. [zi: vainthn fo:ɐ froidə]

Das Kind zitterte vor Kälte. [das khɪnt tsɪthərthə fo:ɐ khɛlthə]

Er platzte fast for Neugier. [e:ɐ platsthə fast fo:ɐ noigi:ɐ]

Keuchend vor Anstrengungen kam er zu Hause. [khoiçnt fo:ɐ anʃtrɛŋuŋn kha:m e:ɐ tsu: hauzə]

Das Männchen strahlte vor Sauberkeit. [das mɛnçn ʃtra:lthə fo:ɐ zaubɐkhait]

Opmerking: Men kan steeds elke beweegreden of oorzaak weergeven met het voorzetsel wegen met genitief, voor alle gevallen waar für een beweegreden of oorzaak weergeeft. Het is wellicht ook nuttig te weten dat, indien u toch een oorzaak voor een lichaamsuiting wil weergeven met het gebruik van een lidwoord zoals in "wegens 'de' vele inspanningen kwam hij hijgend thuis", dat u dan het voorzetsel wegen kan gebruiken. Dit voorzetsel wegen wordt in latere stappen behandeld. Maar nog even herhalen: wil u een oorzaak voor een lichaamsuiting vanuit een bepaald gevoelen weergeven "zonder een lidwoord", dan moet u het voorzetsel vor gebruiken.

 

Tijdsaanduidingen

Wil men een handeling weergeven, die voor een zeker tijdstip in het verleden gebeurt, of gebeurt vooraleer een bepaald tijdstip bereikt zal worden, dan gebruikt men het voorzetsel vor met datief. Wil men een tijdsbestek weergeven, waarbinnen iets gebeurt, of een tijdsstip in de toekomst (zonder te spreken over een gebeuren vooraleer dit tijdstip aanbreekt) dan gebruikt men het voorzetsel für, steeds met accusatief. Voorbeelden:

Der Tag vor einer Abreise ist oft anstrengend. [de:ɐ thak fo:ɐ ainɐ apraizə ɪst oft anʃtrɛŋnt]

Es ist zwei Minuten vor sieben. [ɛs ɪst tsvai minu:thn fo:ɐ zi:bn]

In 20 vor Christo war... [ɪn tsvantsi:k fo:ɐ krɪsto va:ɐ]

Vor mir hatte sie einen anderen Freund. [fo:ɐ mi:ɐ hathə zi: ainən andərən froint]

Das gab es noch vor meiner Zeit. [das ga:p ɛs nox fo:ɐ mainɐ tsait]

Vor nächstem Montag kan ich leider nicht kommen. [fo:ɐ nɛçstm mo:ntha:k khan ɪç laidɐ nɪçt khomən]

 

Maar...

Wir verreisen bald für einige Wochen. [vi:ɐ fɛɐraizn balt fy:ɐ ainɪgə voxn] (verreisen = op reis gaan)

Ich will nicht für mein ganzes Leben leiden. [ɪç vɪl nɪxt fy:ɐ main g:antsəs le:bn laidn]

Tag für Tag fährt er diese Strecke. [Ta:k fy:ɐ tha:k fɛ:rt e:ɐ di:zə ʃtrɛkhə]

Das Treffen ist für Freitag festgelegt. [das trɛfn ɪst fy:ɐ fraitha:k fɛstgəle:kt]

Er bereitet seinen Garten schon für den kommenden Winter vor. [e:ɐ bəraithət zainən garthn ʃo:n fy:ɐ de:n khoməndn vɪntɐ fo:ɐ]

Opmerking: De naam Christus of Jesus Christus wordt speciaal verbogen:
nominatief: Christus of Jesus Christus
genitief: Christi of Jesu Christi
datief: Christo of Jesu Christo
accusatief: Christum of Jesum Christum
Bemerk de "m" als uitgang in de accusatief, wat wel heel uitzonderlijk is. Maar... tegenwoordig gebruikt men deze naam nog uitsluitend onverbogen (aldus Christus of Jesus Christus), behalve in de genitief. In die laatste naamval wordt het steeds Christi of Jesu Christi. Interessant te weten: Christus heeft in het Duits per grote uitzondering geen geslacht. Men kan er aldus geen lidwoord bij gebruiken. En in tijdsbepalingen zoals "in het jaar 1200 voor Christus, of in het jaar 2008 na Christus" gebruikt men steeds de oude datief, eindigend op "o". Voorbeeld: "In 1200 vor Christo, in 2008 nach Christo".

 

Ander gebruik van het voorzetsel für

Het gebruik van het voorzetsel vor hebben we volledig doorgenomen. Er zijn echter nog een aantal mogelijkheden, waarbij het voorzetsel für gebruikt wordt, die volledig overeenkomen met het Nederlandse "voor":

Men gebruikt het voorzetsel für (steeds en altijd met accusatief) voor het bereiken van een doeleinde, voor het najagen van een streefdoel. Dit is niet hetzelfde als het aangeven van een doel van iets, van een nut voor iets, wat in het Duits weergegeven wordt door het voorzetsel zu met datief (zie latere stappen), hoewel het onderscheid tussen het nastreven van een doel en het aangeven van een doel vaak zeer subtiel is... Ervaring en inoefening zal u helpen om het verschil tussen het gebruik van für en zu om een doel aan te geven van elkaar te kunnen onderscheiden. Jammer genoeg... Ter hulp kan u de lijst raadplegen van werkwoorden met het voorzetsel für op deze link. Voorbeelden van het nastreven van een doeleinde:

Sie trainiert für die Olympiade. [zi: trɛ:ni:rt fy:ɐ di: olymphia:də]

Wir werden für das Ziel kämpfen. [vi:ɐ vɛ:ɐdn fy:ɐ das tsi:l khɛmpfn]

Er will sein Leben für sie opfern. [e:ɐ vɪl zain Le:bn fy:ɐ zi: opfrn]

 

Men gebruikt het voorzetsel für (steeds en altijd met accusatief) ook om een beoordeling, en waardering over iets of iemand uit te spreken. Voorbeelden:

Ich halte ihn für intelligent. [ɪç halthə i:n fy:ɐ ɪntɛligɛnt]

Die Güter sind für ungültig erklärt. [di: gy:thɐ zɪnt fy:ɐ ungyltɪç ɛɐklɛrt]

Men zou kunnen beweren, dat dit voorzetsel in deze twee voorbeelden zich niet gedraagt als een voorzetsel, maar eerder als een voegwoord. De betekenis in het eerste voorbeeld is echter Ich halte ihn für einen intelligenten Mann., waar het duidelijk wordt, dat het hier eigenlijk wel degelijk om een voorzetsel gaat. Datzelfde geldt voor het tweede voorbeeld.

 

Ook wordt dit voorzetsel gebruikt om een bestemming, een toewijzing uit te drukken. Nog maar eens herhalen: het voorzetsel für wordt altijd en altijd gevolgd door de accusatief. Voorbeelden:

Der Rechner habe ich für dich gekauft. [de:ɐ rɛçnɐ ha:bə ɪç fy:ɐ dɪç gəkhauft] (Ein Rechner = een computer)

Sie kandidiert für das neue Amt. [zi: khandidi:rt fy:ɐ das noiə amt]

 

Bijzonder is het gebruikt van het voorzetsel für voor het Nederlandse voorzetsel "tegen" in volgende voorbeelden. Vooraf echter gezegd: dit is omgangstaal, geen standaardtaal (normalerwijze gebruikt men het voorzetsel gegen, eveneens met accusatief):

Aspirin ist ein gutes Mittel für Kopfschmerzen. [asphiri:n ɪst ain gu:thəs mɪthl fy:ɐ khopfʃmɛrtsn] (normalerwijze: Aspirin ist ein gutes Mittel gegen Kopfschmerzen.)

Mineralwasser ist gut für den Durst. [minera:lvasr ɪst gu:t fy:ɐ de:n durst] (normalerwijze: Mineralwasser ist gut gegen den Durst.)

 

Tevens gebruikt men het voorzetsel für voor het aanwijzen van een vervanging. Voorbeelden:

Sie arbeitet für zwei. [zi: arbaithet fy:ɐ tsvai]

Ich spreche nur für mich. [ɪç ʃprɛçə nu:ɐ fy:ɐ mɪç]

 

Het voorzetsel für is ook nuttig om tegenwaarden uit te drukken in volgende voorbeelden:

Das kaufte ich für 20 Euro. [das khaufte ɪç fy:ɐ tsvantsɪç oiro:]

Das ist ein altes Auto für viel Geld. [das ɪst ain altəs autho: fy:ɐ fi:l gɛlt]

 

In stap 24 wordt het voorzetsel in behandeld, dat alweer door twee naamvallen kan gevolgd worden, en in enkele bijzondere situaties gebruikt kan worden.

 

 
Lijst van alle stappen



 

Verantwoordelijkheid: Sebastian Norbert Hope, Niedersachsen, Deutschland (zie contact).