U bevindt zich hier: Lijst stappen Stap 17  

STAP 17

Hoofdaccent: adjectieven en voornaamwoorden

Indien u nog geen Duits spreekt of nog niet redelijk foutloos kan schrijven, is het aangewezen te starten met de inleidende algemene informatie en de eerste stap.

"Das danken wir dem Erfolg etlichen kompetenten Ingenieur."
[das daŋkhn vɪɐ de:m ɛɐfolk ɛtlɪçən khomphethɛntn ɪngenjøɐ ]

In deze stap maken we een overzicht van de verbuiging van voornaamwooden en adjectieven. Tevens doorlopen we de onbepaalde voornaamwoorden.

OVERZICHT SOORTEN VOORNAAMWOORDEN

Voornaamwoorden vervangen steeds een persoon of een voorwerp. Zij kunnen zelfstandig voorkomen zoals ich [ɪç] in "Ich bin krank" [ɪç bɪn kraŋk] of gekoppeld aan een substantief (dat op zich een adjectief met zich kan hebben) zoals mein [main] in "Mein ganzes Leben werde ich richtig gestalten" [main gantsəs le:bn vɛrdə ɪç rɪçthɪç gəʃthalthn].

 

SOORTEN VOORNAAMWOORDEN
Aanwijzende wijzen personen of voorwerpen aan om ze duidelijk van andere te onderscheiden Bv.: der, dieser, jener, derjenige
Bezittelijke wijzen personen of voorwerpen aan in bezit zijnde van de 1ste, 2de of 3de persoon Bv.: mein, dein, sein, unser, euer
Onbepaalde verwijzen op een vage wijze naar personen of voorwerpen, vaak door telwoorden die een onbepaalde hoeveelheid weergeven Bv.: andere, alle, viele, manche
Persoonlijke verwijzen naar een persoon of voorwerp in de 1ste, 2de of 3de persoon, en staan steeds zelfstandig Bv.: ich, du, Sie, wir, ihr, sie
Vragende verwijzen naar een persoon of voorwerp in vragende vorm Bv.: wer, was, welch

 

Er zijn ook relatieve en reflexieve voornaamwoorden. Daarover volgt meer in latere stappen.

 

ALGEMENE VERBUIGING VOORNAAMWOORDEN EN DAAROP VOLGENDE ADJECTIEVEN

 

Ter verbuiging is het sterk aanbevolen om de volgende links te raadplegen:

Link naar verbuiging van het bepaalde lidwoord der

Link naar verbuiging van het onbepaalde lidwoord ein

Link naar de zwakke verbuiging van adjectieven

Link naar de gemengde verbuiging van adjectieven

Link naar de sterke verbuiging van adjectieven.

 

VERBUIGING IN HET ALGEMEEN
Voornaamwoord Volgend adjectief
Wordt verbogen volgens het bepaalde lidwoord der, behalve aanwijzende voornaamwoorden, die volgens het onbepaalde lidwoord ein verbogen worden. Sommigen kunnen onverbogen voorkomen zoals manch, viel, welch, wenig, etwas Wordt verbogen volgens de zwakke verbuiging, maar volgens de gemengde verbuiging na een aanwijzend voornaamwoord en volgens de sterke verbuiging na een onverbogen voornaamwoord.

 

SPRAAKKUNST

substantief:   is de naam die gegeven wordt aan een object (bv.: mens, voorwerp) of een niet materieel iets (bv.: gevoelens). Men noemt dit ook een zelfstandig naamwoord.

onderwerp:   veelal de persoon of voorwerp die/dat iets doet in de zin, of waarvan een eigenschap vermeld wordt. Staat in de naamval nominatief.

lijdend voorwerp:   de persoon of het voorwerp waarop de handeling in de zin uitgevoerd wordt. Staat in de naamval accusatief.

meewerkend voorwerp:   de persoon of het voorwerp die met het werkwoord meewerkt. Staat veelal in de datief of anders gekoppeld aan een voorzetsel.

voorzetsel:   een woord dat een bepaalde betrekking weergeeft tussen twee substantieven, of tussen een werkwoord en een substantief.

lidwoord:   een woord dat aan een persoon of een voorwerp voorafgaat en er "lid" van geworden is.

adjectief:   is een woord dat een substantief karakteriseert, er een eigenschap van weergeeft. Het staat bij een substantief. Men noemt het ook een bijvoeglijk naamwoord.

predicatief:   is een adjectief dat een gelijkstelling weergeeft en gekoppeld is aan de werkwoorden "sein, werden, bleiben". Het wordt nooit verbogen.

naamval:    de verandering in een woord (verbuiging) die bepaalt welke woordsoort (bv.: onderwerp, lijdend voorwerp) het woord in de zin is. Belangrijk in het Duits!

verbuigen:    is het aanpassen van het woord aan de noodzakelijke naamval. Een tussenwerpsel of een bijwoord worden nooit verbogen.

nominatief:    is de naamval die bepaalt welke persoon of welk voorwerp het "onderwerp" van de zin is.

genitief:    is de naamval die het bezit van of de afhankelijkheid tegenover een betrokken substantief uitdrukt. Deze naamval wordt ook gebruikt na heel wat voorzetsels.

datief:    is de naamval die bepaalt welke persoon of welk voorwerp het "meewerkend voorwerp" van de zin is, of die verbonden is aan een bepaald voorzetsel.

accusatief:    is de naamval die bepaalt - onder andere - welke persoon of welk voorwerp het "lijdend voorwerp" van de zin is.

voornaamwoord:    woord dat een persoon aanduidt zonder hem of haar expliciet te noemen. "Hem" en "haar", "ik", "jij", "hij", "zij" en zo meer zijn bijvoorbeeld voornaamwoorden.

bijwoord:    is een woord dat een adjectief of een werkwoord nader kan bepalen. Het wordt nooit verbogen en kan uit de zin weggelaten worden, zonder dat de zinsconstructie in gevaar komt.

BIJZONDERE VERBUIGING VOORNAAMWOORDEN

 

In eerdere stappen is reeds verwezen op de bijzondere verbuigingen van volgende voornaamwoorden:

Link naar de verbuiging van het aanwijzend voornaamwoord der

Link naar de verbuiging van persoonlijke voornaamwoorden

Link naar de verbuiging van vragende voornaamwoorden

 

Volgende onbepaalde voornaamwoorden worden speciaal verbogen:

1. jemand [je:mant] en niemand [ni:mant] . U mag hen verbuigen zoals het bepaalde lidwoord der [de:ɐ], maar in de datief en accusatief gebruikt men deze voornaamwoorden meestal onverbogen. Ja, u mag in de datief en accusatief kiezen: verbogen of onverbogen. Voorbeelden:

Ik ga vandaag naar niemand: Ich gehe heute zu niemand/niemandem. [ɪç ge:ə hoithə tsu: ni:mant ] (Eigenlijk beter te vertalen door: "Ich besuche heute niemand/niemanden")

Zij zag daar iemand: Sie sah dort jemand/jemanden. [zi: sa: dort je:mant ]

2. Heel speciaal is de verbuiging van het onbepaalde voornaamwoord man [man], dat in het Nederlands "men" klinkt, maar ook als "iemand, om het even wie, jou" te vertalen is. Het wordt als volgt verbogen.

In de nominatief blijft het man [man]. Bijvoorbeeld: "Als men bedenkt, dat..." wordt "Wenn man bedenkt, dass..." [vɛn man bədɛŋkt das].

In de datief wordt dit voornaamwoord helemaal anders, namelijk einem [ainəm]. Bijvoorbeeld "Dat gaat iemand te ver.." wordt "Das geht einem zu weit.." [das ge:t ainəm tsu: vait].

In de accusatief wordt dit voornaamwoord eveneens helemaal anders, namelijk einen [ainən]. Bijvoorbeeld "Die muziek laat jou niet meer los." wordt "Diese Musik lässt einen nicht mehr los." [di:ze muzi:k lɛst ainən nɪçt me:ɐ lo:s].

De genitief van man [man] bestaat niet.

3. etwas [ɛtvas], irgendwas [ɪrgəntvas], irgendetwas [ɪrgəntɛtvas] en nichts [nɪçts] worden nooit verbogen als zijnde een onbepaald voornaamwoord. Voorbeelden:

Daar komt niets goeds van: "Es ist nichts Gutes davon zu erwarten." [ɛs ɪ:st nɪçts gu:thəs dafon tsu: ɛɐvartn].

Daar heb ik wat moois beleefd: "Da habe ich etwas Schönes erlebt." [da: ha:bə ɪç ɛtvas ʃønəs ɛ:ɐle:bt].

Daar heb ik ergens iets moois beleefd: "Da habe ich irgendetwas Schönes erlebt." [da: ha:bə ɪç ɪrgəntɛtvas ʃønəs ɛ:ɐle:bt].

Opmerking: irgend geeft altijd een vage bepaling weer. Het woord kan met heel veel voornaamwoorden gekoppeld worden. Daarbij wordt het met dat voornaamwoord aaneengeschreven. Het geheel wordt dan verbogen zoals het voornaamwoorddeel ervan verbogen zou worden. Deze "irgend"-woordsamenstellingen kunnen zelfstandig voorkomen of afhangen van een substantief dat eventueel een adjectief bij zich heeft. Voorbeelden van dergelijke vage voornaamwoorden:

irgendetwas [ɪrgəntɛtvas]

irgendwas [ɪrgəntvas]

irgendwer [ɪrgəntvɛɐ]

irgendwelch [ɪrgəntvɛlç]

irgendjemand [ɪrgəntje:mant]

irgendein [ɪrgəntain]

 

VERBUIGING VAN ADJECTIEVEN NA ONBEPAALDE VOORNAAMWOORDEN

 

1. Na de onbepaalde voornaamwoorden alle [alə] en beide [baidə] wordt een eventueel adjectief zwak verbogen, zoals het normaal is na voornaamwoorden. Voorbeelden:

Alle overdreven moeite is voor niets. Aller übertriebene Aufwand ist umsonst. [alɐ y:bɐtri:bənə aufvant ɪst umzonst]

Zij beantwoordt de vragen van alle bezorgde kinderen. Sie beantwortet die Fragen aller besorgten Kinder [zi: bəantvorthət di: fra:gn alɐ bəzorkthn khɪndɐ]

We bezoeken beide oude inwoners van het dorp. Wir besuchen beide alten Einwohner des Dorfes [vɪɐ bəzu:xn baidə althn ainvo:nɐ dɛs dorfəs]

De kijk van beide geleerde lui fascineert ons. Die Ansicht beider gelehrten Leute fasziniert uns. [di: anzɪçt baidɐ gəle:rthn loithə fastsini:rt uns]

Bijzonder opmerking: Er zijn een aantal bijzondere punten te vermelden in het gebruik van alle [alə] en beide [baidə]. Indien u deze wil doornemen, kan u terecht op volgende link: alle en beide. Dit is 'specialistenwerk'!

2. Onbepaalde voornaamwoorden kunnen verwijzen naar een persoon of een voorwerp zonder een wel bepaalde persoon of voorwerp aan te duiden. Dat kan in het enkelvoud (zoals in het Nederlandse "men, iemand, niemand") of in het meervoud (zoals in het Nederlandse "veel, weinig, enkele, alle, sommige). Zoals u reeds ziet, zijn de meeste onbepaalde voornaamwoorden telwoorden die een onbepaalde hoeveelheid weergeven.

Nu is het echter zo, dat een aantal dergelijke onbepaalde voornaamwoorden niet als een voornaamwoord beschouwd worden, maar als een gewoon adjectief. Dit zijn:

etliche [ɛtlɪçə] (= ettelijke, nogal wat)

etwaiche [ɛtvaiçə] (= eventuele, mogelijke)

mehrere [me:rərə] (= meerdere)

manche [mançə] (= zie opmerking hieronder)

verschiedene [vɛrʃi:dənə] (= verschillende)

zahlreiche [tsa:lraiç;ə] (= talrijke)

zahllose [tsa:lo:zə] (= talloze)

andere [andərə] (= andere)

wenige [ve:nɪgə] (= weinige, geringe)

Opmerking: het onbepaalde voornaamwoord manche [mançə] betekent in het enkelvoud een heel beperkte hoeveelheid "sommige, hier en daar enkele, menig", maar in het meervoud betekent het "tamelijk veel"!

Deze voornaamwoorden worden aldus beschouwd als adjectieven, en worden dan ook als dusdanig verbogen, en een daaropvolgend adjectief wordt dan ook parallel verbogen. Dat wil zeggen: het daaropvolgende adjectief wordt op dezelfde wijze verbogen als het voornaamwoord: zwak, sterk of gemengd. Voorbeelden:

Verschillende bonte personen stonden daar: Verschiedene bunte Personen standen dort. [vɛrʃi:dənə bunthə phɛrzo:nən ʃthandn dort ] (sterke verbuiging voor beide adjectieven omdat er geen lidwoord aan het substantief voorafgaat)

Dat danken we aan het succes van meer dan een competente ingenieur: Das danken wir dem Erfolg etlichen kompetenten Ingenieur. [das daŋkhn vɪɐ de:m ɛɐfolk ɛtlɪçən khomphethɛntn ɪngenjøɐ ] (sterke verbuiging voor beide adjectieven omdat er geen lidwoord aan het substantief voorafgaat. Bemerkt u dat "Ingenieur" in het enkelvoud staat?)

Daartoe hebben ze de beperkte grote inzet nodig, met dewelke zij altijd werken: Dazu brauchen sie den wenigen großen Aufwand, mit dem sie immer arbeiten. [da:tsu: brauxn zi: de:n ve:nɪ:gn g:ro:sn aufvant mɪt de:m zi: ɪmɐ arbaithn ] (zwakke verbuiging voor beide adjectieven omdat het bepaalde lidwoord aan het substantief voorafgaat) [Op het voorzetsel "mit" volgt een datief]

Hanteert u geen ander bedrukt material? Brauchen Sie kein anderes gedrücktes Material? [brauxn zi: khain andərəs gədrukthəs matherja:l] (gemengde verbuiging voor beide adjectieven omdat een onbepaald lidwoord aan het substantief voorafgaat)

Bijzondere opmerking: Een adjectief na de voornaamwoorden andere [andərə] en wenige [ve:nɪgə;] wordt in de datief enkelvoud mannelijk en onzijdig zwak verbogen en dus niet parallel. Dat maakt het moeilijk, niet? Voorbeelden ervan kan u vinden op volgende link: : andere en wenige. Dit is alweer 'specialistenwerk'!

 

3. De volgende onbepaalde voornaamwoorden kunnen onverbogen gebruikt worden, waarbij een daaropvolgend adjectief sterk verbogen wordt:

manch [manç]

viel [vi:l]

wenig [ve:nɪç]

Voorbeelden:

Menig mooi geschenk is helemaal geen goed geschenk.: Manch schönes Geschenk ist gar kein gutes Geschenk. [manç ʃønəs gəʃɛŋk ɪst ga:ɐ khain gu:thəs gəʃɛŋk ]

Veel geld verdien ik niet: Viel Geld verdiene ich nicht. [fi:l gɛlt fɛɐdi:nə ɪç nɪçt ]

Daar heeft hij weinig goed plezier aan. Davon had er wenig guten Spaß. [da:fon hat ɛɐ ve:nɪç gu:thn ʃpha:s ]

 

Maar deze voornaamwoorden mogen niet onverbogen gebruikt worden (moeten aldus verbogen worden) in de genitief. Voorbeeld:

Het werk van weinig lui is in orde, maar het loon van veel lui is hoog.: Das Werk weniger Leute ist in Ordnung, der Lohn vieler Leute ist aber hoch. [Das vɛrk ve:nɪgɐ loithə ɪst ɪn ordnuŋ dɛɐ lo:n fi:lɐ loithə ɪst a:bɐ ho:x ]

 

4. Heel speciaal is de verbuiging van een adjectief na de onbepaalde voornaamwoorden viele [fi:lə], einige [ainɪg:ə] en folgende [folgndə]. Adjectieven erna worden nu eens zwak, dan sterk en dan parallel verbogen. Dat maakt het helemaal niet gemakkelijk. En gezien het onbepaalde voornaamwoord viele [fi:lə] veel gebruikt wordt, is het aangeraden om volgende links aandachtig door te nemen. Jammer, maar dat zal enige inspanning van u verlangen...

Link naar verbuiging van een adjectief na viele

Link naar verbuiging van een adjectief na einige

Link naar verbuiging van een adjectief na folgende

Ja, nu zal u, na het doornemen van die links, misschien alle hoop op een snelle kennis van verbuigingen neigen op te geven. Heb echter geduld, want oefening en ervaring zullen u helpen.

Tot slot over deze voornaamwoorden:

Een aantal onbepaalde voornaamwoorden kunnen in onverbogen vorm samengaan met het onbepaalde lidwoord ein [ain ]. Zij worden dan beschouwd als zijnde een woordengroep met het karakter van een onbepaald lidwoord. Een adjectief erachter wordt dan ook steeds gemengd verbogen. Voorbeelden:

solch ein schnelles Auto [zolç ain ʃnɛləs autho:].

manch ein schnelles Auto [manç ain ʃnɛləs autho:].

welch ein schnelles Auto [vɛlç ain ʃnɛləs autho: ].

was für ein schnelles Auto [vas fxɐ ain ʃnɛləs autho: ].

 

Vele zoniet de meeste onbepaalde voornaamwoorden zijn onbepaalde telwoorden. Dat weet u al. Maar hoe wordt een adjectief verbogen na een bepaald telwoord (bijvoorbeeld: een, twee, drie, vier, ...)? Wel, dan verbuigt men een adjectief erachter steeds sterk. Een voorbeeld:

Daar stonden vijf kleine kinderen: Es standen da fünf kleine Kinder. [ɛs ʃthanden da: fxnf klainə khɪndɐ]

In stap 18 komen nog enkele bemerkingen aan bod over de verbuiging van adjectieven, en tevens een uitgebreide oefening op de verbuiging van voornaamwoorden en adjectieven. Reden te meer om alle kennis van voornaamwoorden duchtig in te studeren...




 
Lijst van alle stappen



 

Verantwoordelijkheid: Sebastian Norbert Hope, Niedersachsen, Deutschland (zie contact).